Palestina: tussen ‘beloofde land’ en ‘verloren land’.

Samenvatting van de lezing door Jan Put op woensdag 11 maart 2026
Jan Put houdt zijn lezing langs de historische lijn van een aantal tijdvakken, gezamenlijk een kleine 3000 jaar omvattend.
Bijbels Palestina
750 v.Chr. De koninkrijken Israël en Juda vormen samen het Bijbelse Palestina. Zij worden bedreigd door hun buurlanden, m.n. het Assyrische Rijk.
722 v.Chr. Het Nieuwe Assyrische Rijk wordt gevestigd.
597 v.Chr. Het koninkrijk Babylon bezet Palestina. Tijdens  de opstand van de Palestijnen tegen de Babylonische overheersers wordt de tempel in Jeruzalem verwoest, Een groot deel van de joodse bewoners wordt in ballingschap naar Babylonië verdreven.
538 v.Chr. De Perzische koning Cyrus de Grote  verovert Babylon. Tienduizend joden keren terug naar Palestina, waar de koning hen de vrijheid geeft hun godsdienst te belijden. Ter bescherming laat hij een stadmuur bouwen. Hij schaft de slavernij af en laat de gelijkheidswetten beitelen in kleitabletten.
330 v.Chr. Alexander de Grote, koning van Macedonië, verovert het Perzische Rijk en daarmee ook Palestina. Hij wordt beschouwd als de wegbereider voor het Romeinse Rijk.
63 v.Chr. De Romeinen veroveren Jeruzalem. Aanleiding voor de bouw van de klaagmuur.
66 n. Chr. De koninkrijken Israël en Juda vormen samen het Bijbelse Palestina. Zij worden bedreigd door hun buurlanden, m.n. het Assyrische Rijk.
135 n. Chr. Tweede joodse opstand. Deze mislukt. De joden worden verbannen uit Jeruzalem. De naam van de staat wordt Palestina. Wat volgt is de diaspora, die de joden verspreid over Europa en Azië. Een dieptepunt in de joodse geschiedenis.
Romeinse Rijk en de Arabieren
326 n.Chr. markeert een consolidatie van de christelijke macht door de keizerlijke familie. Het christendom breidt zich verder uit.
438 n.Chr. De joden mogen terugkeren naar Jeruzalem. De Arabieren nemen het gezag over van de Romeinen.
637 n.Chr. Pact van Omar: christen en joden (niet moslims) krijgen bescherming als zij zich houden aan enkele discriminerende regels. Zij zijn ‘de mensen van het boek’, zoals ook de islamieten.
Verdeling van Jeruzalem
in 4 wijken voor joden, christenen, islamieten en Arabieren.
Kruisvaarderstaten
Kruistochten waren oorlogen, waarin Europese christenen pogingen deden het Heilige Land te heroveren op de moslims, opdat de heilige plaatsen weer toegankelijk werden voor de christenen.
1099 n.Chr. 1e Kruistocht o.l.v. Godfried van Bouillon. Hij verovert Jeruzalem en sticht het koninkrijk Jeruzalem. Dat ging met veel geweld gepaard met grote slechtpartijen onder de Arabieren. 
In totaal zijn er 9  kruistochten geweest over een periode van 150 jaar. Deze gingen zowel over het vaste land van Europa als rond Spanje via de Middellandse Zee.
De Kruisvaarders stichtten 4 Kruisvaderstaten: het koninkrijk Jeruzalen, het graafschap Tripoli, vorstendom Antiochië  en het graafschap Edessa.
1187 n. Chr. Saladin (ca. 1137–1193) was de islamitische leider die in 1187 Jeruzalem heroverde op de kruisvaarders na de slag bij Hattin, wat leidde tot de Derde Kruistocht. 
1517 n. Chr. Sultan Selim I, leider van het Ottomaanse Rijk verovert Turkije, Klein Azië, Iran en Irak. Jeruzalem komt tot grote bloei. Ottomanen zijn tolerant t.o.v. culturele minderheden.
Joden onder de ‘Millet’
De joodse gemeenschap was een millet , de benaming voor een etno-religieuze gemeenschap in het Ottomaanse Rijk. De verschillende millets genoten een grote mate van zelfbeschikking en hadden hun eigen wetten en rechtbanken. Ze moesten wel de suprematie van het Ottomaanse sultanaat erkennen.
Europa tijdens de diaspora
Karel de Grote (regeerde 768-814) toonde een tolerante houding t.o.v. joden in zijn rijk, in tegenstelling tot latere middeleeuwse heersers. Hij zag hen als nuttige onderdanen voor handel en diplomatie, en bood bescherming, waardoor zij een relatief rustige periode kenden in het Frankische Rijk.
1215 4e Concilie van Lateranen:
 – joden moeten een geel herdenkingsteken dragen
 – ze mogen geen publieke ambten bekleden
– in Venetië moeten ze wonen in een afgesloten etnische wijk, nabij een voormalige gieterij (ghetto)
– in Spanje en Portugal worden joden vervolgd door in inquisitie
1347 – 1351 heerste de pest, de ‘Zwarte Dood’.
30% van de bevolking stierf eraan. Joden werden ten onrechte beschuldigd van het verspreiden van de pest door het vergiftigen van waterputten. Tienduizenden joden werden vermoord, vaak gedreven door angst en antisemitisme. Doordat joden zich strikter aan hygiënische regels hielden stierven ze minder aan de pest dan christenen. Dit lage sterftecijfer werd gezien als bewijs van schuld.
Flagellanten
De relatie tussen flagellanten (geselbroeders) en joden, met name tijdens de periode van de Zwarte Dood, was extreem gewelddadig. Flagellanten trokken in groepen door Europa en maakten zich schuldig aan grootschalige anti-joodse geweldplegingen. Zij veroorzaakten georganiseerde volkswoede tegen de joden en waren een belangrijke aanjager van de Jodenvervolgingen in de 14e eeuw.
De Chmelnytsky-opstand (1648-1657) was een gewelddadige Kozakkenopstand in het Pools-Litouwse Gemenebest, waarbij tienduizenden Joden in Oekraïne werden vermoord door Kozakken en boeren. Joden werden als zondebok gezien vanwege hun rol als rentmeesters voor Poolse edellieden, wat leidde tot de vernietiging van honderden gemeenschappen.
19e eeuw, eeuw van het nationalisme
Er ontstaan nieuwe natiestaten, w.o. Oostenrijk/Hongarije.
De Frans Revolutie die eind 18e eeuw begint is de aanzet tot het nationalisme, waarin geen ruimte is voor minderheidsgroepen. Het betekent het eind van het ancien régime. De standenmaatschappij werd afgeschaft, intrekking van het feodale stelsel en de privileges van adel en geestelijkheid. Iedereen is voor de wet gelijk. De burgerlijke stand wordt ingevoerd.
De Franse Revolutie (1789) en de Dreyfusaffaire (1894-1906) zijn twee cruciale gebeurtenissen in de Franse geschiedenis die, ondanks het tijdsverschil, nauw met elkaar verbonden zijn. De Dreyfusaffaire kan worden gezien als een laat negentiende-eeuws conflict dat de politieke en ideologische breuklijnen uit de Franse Revolutie opnieuw blootlegt. Het creëerde een diepe verdeeldheid in Frankrijk tussen republikeinen (vooruitstrevend, seculier) en monarchisten/conservatieven (traditioneel, katholiek).
Een spionageaffaire en politiek schandaal waarbij Alfred Dreyfus, een joodse kapitein in het Franse leger, ten onrechte werd beschuldigd van spionage voor Duitsland betekent een splijtzwam in de Franse samenleving. Dreyfus werd verbannen naar Frans Guyana. De zaak verdeelde Frankrijk in twee kampen:
De verdedigers van Dreyfus en de mensenrechten (o.a. Émile Zola met zijn J’accuse…!’) en zijn tegenstanders, gedreven door antisemitisme en nationalisme. Dreyfus werd in 1906 volledig vrijgesproken en gerehabiliteerd.
Het zionisme
vindt zijn oorsprong in 1896 wanneer Theodor Herzl zijn boek ‘Der Judenstaat’ publiceert. Kern is het streven naar de stichting van de eigen staat, Israël en daarmee een poging tot oplossing van het joodse vraagstuk.
Joden waren in W.O.I massaal als militair actief in de legers van de landen waar zij woonden, ook in het Duitse Keizerrijk. Dat heeft veel goodwill gekweekt. Joden konden zich emanciperen. De Balfour-verklaring in 1917  waarin het Verenigd Koninkrijk steun uitsprak voor de vestiging van een “nationaal tehuis voor het joodse volk” in Palestina, legde het fundament voor de staat Israël en het zionisme.
Na de Eerste Wereldoorlog
–              Palestina wordt in 1922 een mandaatgebied van de Volkenbond (de latere V.N.)
–              Er wonen daar 60.000 joden op in totaal 683.000 inwoners
–              Uit de hele wereld komen joodse kolonisten naar Palestina
–              De droom van de Palestijnen – een eenheidsstaat – loopt daardoor gevaar. Er ontstaat spanningen tussen joden en Arabieren
–              Ook ontwikkelt zich een spanning tussen Engelsen en joodse kolonisten
De Tweede Wereldoorlog
De Holocaust of de shoa (catastrofe) kost het leven van 6 miljoen joden.
Na 1945
1947 Verdelingsplan Israël – Palestina. Vanaf het begin tegenwerking van Arabische landen.
1948 de onafhankelijkheid van Israël wordt uitgeroepen. De Arabische landen verklaren Israël de oorlog, maar verliezen deze.
1956 De Suez-crisis: Engeland en Frankrijk beheren het Suezkanaal, de koning van Egypte wordt afgezet. President Nasser nationaliseert het Suezkanaal en sluit het af. Engeland en Frankrijk vallen Egypte binnen met hulp van Israël, dat de Sinaï bezet. Onder druk van de Verenigde Staten o.l.v. president Eisenhower wordt het Suezkanaal heropend en trekt Israël zich terug uit de bezette gebieden.
1967 Zesdaagse Oorlog eindigt in een glorieuze overwinning van Israël op de  Arabische buurlanden. Israël verovert de Sinaï, Gazastrook, Westelijke Jordaanoever, Oost-Jeruzalem en de Golanhoogten.
1977 Sadat spreekt de Knesset (Israëlische Tweede Kamer) toe met de positieve boodschap vertrouwen te hebben in een oplossing van het Joods-Palestijnse vraagstuk.
1978 Akkoorden van Camp David, vrede tussen Israël en Egypte. Hoofdrolspelers zijn Jimmy Carter, Anwar Sadat en Menachem Begin .
1987 Eerste intifada: opstand van Palestijnen tegen Israël met veel gewelddadige acties van beide kanten. Opkomst van Hamas.
1995 Akkoorden van Oslo getekend door Yitzak Rabin, Yasser Arafat en Bill Clinton.
Grootste probleem: de Palestijnse vluchtelingen.
2023 Na de grootschalige aanval van Hamas op Israël op 7 oktober 2023 tijdens een festival barst een oorlog los in de Gazastrook, de thuisbasis van Hamas.
En nu?

Jan Put laat een antwoord op deze vraag wijselijk in het midden en nodigt iedereen uitmet behulp van  de informatie in deze lezing verwerkt
hierop zelf een antwoord te formuleren.

Ton van Uem